«تَکرار» بی‌حاصل خاتمی در روزهای «نفس‌گیر»

پس ازگذشت ۱۳ روز از اعتراض‌های گسترده، واکنش محمد خاتمی، رئیس جمهور سابق ایران، به این اعتراضات منتشر شد. واکنشی که ممکن است از نظر خود جسورانه و متفاوت با برخی از نظرات اصلاح طلبان باشد اما تناسبی با وضعیت این اعتراضات ندارد

در روزهای گذشته برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی این سکوت خاتمی را به سخره گرفته بودند، به خصوص وقتی که برای او فوت خواهر حسن روحانی پیام تسلیت فرستاد، گروهی از این کاربران به تمسخر نوشتند که «خاتمی سکوت خود را شکست.»

محمد خاتمی روزهای گذشته را «تلخ و نفس‌گیر» خوانده و با خانواده معترضان و همچنین نیروهای امنیتی کشته شده ابراز همدردی کرده است: «عمیقاً از جان‌باختن عده‌ای از هموطنانم متأسف و دردمندم و به مردم ایران تسلیت می‌گویم.»

او دلیل این اعتراضات را موضوعاتی چون «نارضایتی و فقر و تبعیض» خوانده و خواستار «اصلاحات اساسی» در رویکردهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و بین‌المللی شده است.

پیش از سخنان خاتمی نیز اصلاح طلبان به دلیل همراهی با حاکمیت در حمله به معترضان مورد انتقاد بودند. بیانیه خاتمی هر چند متفاوت از مواضع اصلاح طلبان است و تلاش کرده با معترضان تا حدودی همدلی کند اما برای فضای تند این روزها قانع کننده نیست.

بحث‌ها درباره بیانیه خاتمی و اصلاح طلبان اما محدود به فضای مجازی بود، چرا که عملا فضای اعتراض‌ها به طور کلی خارج از فضای سیاسی مرسوم در ایران و حتی در خارج از کشور بوده است.

اگر در اعتراضات دی ماه شعار «اصلاح طلب، اصول گرا، دیگه تمومه ماجرا» نماد اعتراضات شد، در این اعتراضات معترضان کمتر شعار می‌دادند و درگیری با نیروهای امنیتی بر فضای اعتراضات بیشتر حاکم بود.

این اتفاق شاید از آن جهت رخ می‌داد که نیروهای امنیتی از ابتدا پاسخ تجمعات را با گلوله دادند و از سوی دیگر معترضان نیز نسبت به دی ماه ۹۶ خشمگین‌تر بودند. در این فضا اما عملا گروه‌های سیاسی داخل شانسی برای عرض اندام در بین معترضان نداشتند.

به گفته وزیر کشور ایران این اعتراضات در نقاط «حاشیه نشین» رخ داده است که اصلاح‌طلبان دوره‌های گذشته کمتر بر روی آنان سرمایه گذاری کرده‌اند و این مناطق را بیشتر پایگاه افرادی چون محمود احمدی نژاد می‌دانستند.

شبیه همین موضوع در اعتراضات دی ماه نیز رخ داد و عملا اصلاح طلبان در برابر اعتراضات غافلگیر شدند. در همان زمان مجمع روحانیون مبارز به ریاست محمد خاتمی معترضان را «عناصر فرصت‌طلب و عوامل آشوبگر» توصیف کرد.

بقیه اصلاح طلبان نیز مواضع مشابهی داشتند. در آنزمان تحلیل اصلاح طلبان این بود که این اعتراضات توسط گروه‌های اصول گرا و برای زمین زدن دولت طراحی شده است. آنان اما در مقابل اعتراضات اخیر تحلیل‌های متفاوتی دارند وبه نوعی غافیلگر شده اند. مواضع برخی از آنان شبیه اعتراضات دی ماه است و برخی از درگیری داخلی و سوریه‌‌ای شدن ایران سخن می‌گویند.

تحلیل محمد خاتمی درباره این اعتراضات اما تا حدودی متفاوت با اعتراضات دی ماه است. او این بار تلاش کرده از فرصت اعتراضات استفاده کند و حاکمیت را خطاب قرار دهد و بگوید که «ضمن هوشیاری نسبت به تهدیدات خارجی در بسیاری از سیاست‌ها و رویکردهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و بین‌المللی که منجر به این وضعیت شده است و امکان تکرار آنچه را گذشت ایجاد می‌کند، بازنگری شده و اصلاحات اساسی در آن صورت گیرد».

هر چند در این میان خاتمی همچنان بر مرزبندی با معترضان در خارج از کشور و براندازان تاکید کرده اما بعید است که این سخنان او با اقبالی از سوی رهبر جمهوری اسلامی مواجه شود.

رئیس جمهور سابق ایران در حالی سعی کرده مرز خود و معترضان را جدا کند که خود پیش از این اجازه شرکت کردن در مراسم‌های سیاسی را نداشته است.

اعتراضات اخیر مشکل اصلاح طلبان با انتخابات مجلس را نیز دو چندان می‌کند. حتی پیش از اعتراضات نیز مصطفی تاج‌زاده، فعال سیاسی اصلاح‌طلب، گفته بود که «در هیچ دوره‌ای به اندازه امسال میان اصلاح‌طلبان درباره انتخابات اختلاف نظر وجود نداشته است».

در این میان محمد خاتمی که با دو «تَکرار می‌کنم» خود مسئول انتخابات مجلس و انتخاب دوباره حسن روحانی شناخته می‌شود نیز کار سخت‌تری پیش رو دارد. او در انتخابات مجلس گذشته و ریاست جمهوری با انتشار ویدئوهایی از مردم خواست پای صندوق‌های رای بروند. او در انتخابات مجلس از مردم خواست به لیست اصلاح‌طلبان به طور کامل رای دهند و روی این موضوع با عبارت «تکرار می‌کنم» تاکید کرد.

خاتمی اینک می‌خواهد مردم را به انتخاب مجلسی تشویق کند که در ماجرای افزایش قیمت بنزین و اعترضات هیچ صدایی از آن بلند نشد.

از سوی دیگر هنوز چند ماه از تمسخر سخنان خاتمی درباره انتخابات مجلس نگذشته است.

او در تیر ماه امسال با تاکید بر اینکه «انتخابات نباید تحریم شود» گفته بود که «اصلاح‌طلبان و مردمِ ناراضی باید فداکاری و از خودگذشتگی کنند و به خاطر ایران پای صندوق‌ها بیایند تا جلوی خطر اصلی گرفته شود.»

این سخنان واکنش‌های زیادی را به دنبال داشت او در مهر ماه در سخنانی جدید گفت: «لزوم شرکت در انتخابات، غیر از لیست دادن در انتخابات است. باید شرایطی فراهم شود که بتوان خود را به ارائه لیست قانع کرد.»

پس از این اعتراضات مشخص نیست که خاتمی و دیگر اصلاح طلبان چگونه می‌توانند حامیان خود را راضی به شرکت در انتخابات کنند. آنان تازه زمانی می‌توانند به این مرحله برسند که حاکمیت اجازه حضور نامزدهایشان در انتخابات را بدهد.

اینک محمد خاتمی که مسئول بخشی از ناکارآمدی دولت حسن روحانی و مجلس دهم در مواجهه با حاکمیت شناخته می‌شود ترجیح داده که همچنان موضعی در محدوده حاکمیت داشته باشد. مواضعی که نه برای معترضان دلگرم کننده است و نه شاید بتواند جایگاه او در ساختار حاکمیت را تغییر دهد. او اما شاید همچنان امیدوار است که آیت الله خامنه‌‌ای «تَکرار» او را بشنود و تغییری در مواضعش داشته باشد.