هفته ای که گذشت؛ نگاهی به گزارشات محیط زیستی در ایران

حق بر محیط زیست و مبانی فلسفی آن، از قواعد حقوق بشر و حقوق طبیعی نشأت گرفته شده است. ابتدایی ترین حق طبیعی انسان در این کره خاکی، «حق حیات» است. اما طی دهه های اخیر به دلیل استفاده بی رویه از منابع طبیعی، عدم نظارت و توجه به مباحث زیست محیطی و الگوهای صحیح، محیط زیست طبیعی به شدت مورد صدمه واقع شده است. گزارش پیش رو حاصل ثبت ۷۷ واقعه محیط زیستی ایران است که در روزهای اخیر منتشر و به هدف آگاهی سازی گردآوری شده اند. بر اساس این گزارش در یک هفته اخیر دستکم ۳۶ شکارچی و صیاد غیرقانونی بازداشت و ۶ قاچاقچی چوب به مراجع قضائی معرفی شدند. از سوی دیگر مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان از بازداشت ۱۷۰ متخلف زیست محیطی طی سال جاری خبر داد. روابط عمومی اداره کل راهداری و حمل و نقل جاده‌ای گلستان از فرسودگی بیش از ۲۵ درصد ناوگان حمل و نقل باری این استان خبر داد. در هفته‌ای که گذشت قریب به ۴۰ منطقه از جنگل‌ها و منابع طبیعی کشور از جمله در استان های آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، البرز، اردبیل، اصفهان، ایلام، بوشهر، خراسان رضوی، خراسان شمالی، خوزستان، چهار محال و بختیاری، سیستان و بلوچستان، فارس، قزوین، قم، کهگیلویه و بویراحمد، کردستان، کرمان، کرمانشاه، لرستان، همدان، مرکزی و مازندران دچار حریق شدند؛ از این میان فقط آمار خسارت وارده به تعداد کمی از این مناطق اعلام شده است؛ که بیش از ۵۵۰ هکتار از جنگل‌ها و منابع طبیعی کشور را شامل می شود. بالغ بر ۶ نفر از عوامل آتش‌سوزی‌های اخیر در سطح جنگل‌ها و مراتع گرگان، زنجان و مازندران بازداشت و بر اثر درگیری، دو تن از نیروهای منابع طبیعی استان گرگان دچار مصدومیت شدند. در خبری دیگر آمده است؛ روزانه ۸۰۰ تن زباله در سراوان دفن و شیرابه‌ های ناشی از انباشت این زباله ‌ها به دو رودخانه گوهررود و زرجوب رشت ریخته می‌شود که موجب فوت برخی از اهالی این منطقه شده است. از سوی دیگر یک کارخانه مواد غذایی به علت اقدام علیه بهداشت عمومی از طریق رهاسازی غیراصولی فاضلاب در محیط زیست به پرداخت جزای نقدی محکوم شد.

ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، آسیب رسانی به جنبه های مختلف محیط زیست در ایران کماکان ادامه دارد. از سویی شهروندانی وجود دارند که به دلیل عدم آموزش یا نیازهای مالی دست به تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست می زنند و از سوی دیگر نهادهای متولی در تلاش هستند تا از حجم این آسیب ها بکاهند، هر چند این تلاش ها قابل تقدیر است اما به نظر نمی آید حجم آن با شرایط محیط زیستی ایران تطبیق داشته باشد.

بازداشت و محکومیت متخلفان محیط زیست

یکی از موضوعات مورد بحث محیط زیست مسئله حمایت از منابع طبیعی بوده و از سوی دیگر، حفاظت از جنگل‌ها،حیات وحش و جلوگیری از قاچاق چوب، شکار و صید بی رویه به عنوان بخشی از مقوله حفاظت از منابع طبیعی، و در نهایت حفظ محیط زیست تلقیمی‌شود. بسیاری از حیوانات، به دلیل شکار غیرقانونی در معرض خطر قرار دارند.

طی هفته‌ای که گذشت، با تلاش محیط بانان و جنگل بانان، دستکم ۳۶ شکارچی  و صیاد متخلف که حاصل جمع آوری ۱۷ گزارش منابع رسمی است، در استان های آذربایجان شرقی، اردبیل، اصفهان، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، خوزستان، زنجان، سمنان، کرمان، گیلان، مازندران و هرمزگان بازداشت و به مراجع قضایی ارجاع داده شدند. همچنین در همین مدت مسئولان محیط زیستی و انتظامی استان‌های اردبیل، خراسان رضوی، فارس، مازندران و هرمزگان از بازداشت دستکم ۶ قاچاقچی چوب خبر دادند.

در خبری دیگر رییس اداره حفاظت محیط زیست انار از بازداشت و محکومیت یک شکارچی غیر مجاز به حبس، در این شهرستان خبر داد.

از سوی دیگر سرپرست روابط عمومی محیط زیست زنجان اعلام کرد: “تا پایان خرداد ماه سال جاری ۴۴ شکارچی غیرمجاز در استان دستگیر شدند که این تعداد نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰ درصد افزایش داشته است”.

همچنین مدیرکل حفاظت محیط زیست لرستان از بازداشت ۱۷۰ متخلف زیست محیطی طی سال جاری خبر داد.

حق تنفس و هوای پاک

بر اساس گزارش‌ها، سالانه تعداد پر شماری از شهروندان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. این مشکل که علتی جز سو مدیریت و عدم توجه به کنوانسیون‌ها و قراردادهای بین‌المللی در این زمینه ندارد.

طی هفته ای که گذشت هوای شهرهای اصفهان و تهران برای گروه‌های حساس (بیماران قلبی و ریوی، زنان باردار و کودکان) و در برخی نقاط این شهرها برای عموم ناسالم اعلام شد.

استفاده از کاروان حمل و نقل شهری و باربری یکی از فاکتورهای اصلی جلوگیری از آلودگی هوا است، با این حال به تازگی روابط عمومی اداره کل راهداری و حمل و نقل جاده‌ای گلستان از فرسودگی بیش از ۲۵ درصد ناوگان حمل و نقل باری این استان اعم از کامیون و وانت بار خبر داد و اعلام کرد: “از تعداد ۱۰ هزار و ۳۵۳ دستگاه ناوگان حمل و نقل باری این استان، یک ‌هزار و ۹۱۰ دستگاه از آنها فرسوده است”.

جنگل‌ها در نتیجه عمل کربن گیری مرتباً گاز کربنیک هوا را که در اثر تنفس موجودات زنده و فعل و انفعالات شیمیایی و آلودگی های محیط زیست وارد هوا می‌شود جذب کرده و گاز اکسیژن را پس می‌دهد. از این رو می‌بایست مورد توجه ویژه ای قرار گیرند.

در هفته‌ای که گذشت قریب به ۴۰ منطقه از جنگل‌ها و منابع طبیعی کشور از جمله در استان های آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، البرز، اردبیل، اصفهان، ایلام، بوشهر، خراسان رضوی، خراسان شمالی، خوزستان، چهار محال و بختیاری، سیستان و بلوچستان، فارس، قزوین، قم، کهگیلویه و بویراحمد، کردستان، کرمان، کرمانشاه، لرستان، همدان، مرکزی و مازندران دچار حریق شدند.

از این میان فقط آمار خسارت وارده به تعداد کمی از این مناطق اعلام شده است؛ که بیش از ۵۵۰ هکتار از جنگل‌ها و منابع طبیعی کشور را شامل می شود.

مدیرعامل سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری اراک گفت: “آتش‌سوزی در مراتع، باغ‌ها، مزارع و فضای سبز این شهر در سه ماه اول امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۲۰ درصد افزایش یافته است که بیشترین سطح آتش‌سوزی از ابتدای خردادماه جاری رخ داده است”.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به اینکه طی سال جاری ۵۰ هکتار از عرصه‌های منابع طبیعی این استان طعمه حریق شدند، عنوان کرد: “آتش زدن مزارع کشاورزی باعث از بین رفتن ۹۵ درصد موجودات زنده در خاک می‌شود”.

وی در ادامه گفت: “متوسط فرسایش خاک در کشور ۱۶.۷ تن است که این میزان فرسایش خاک در مقایسه با سایر کشورهای جهان بسیار بالاست و این موضوع اهمیت اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری را نشان می‌دهد”.

از سوی دیگر فرمانده یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی با بیان اینکه از ابتدای سال جاری ۱۳۴ هکتار از عرصه‌های منابع طبیعی این استان بر اثر آتشسوزی آسیب دیده است، اعلام کرد: “متاسفانه در اثر آتش سوزی های امسال فقط در منطقه کوه بهار شهرستان گرمه ۳۸ اصله درخت ارزشمند ارس نابود شد، آتش سوزی گرمه ۵۳ میلیارد و ۱۸۰ هزار میلیون ریال خسارت به منابع طبیعی استان وارد کرد”.

بر اساس اعلام معاون وزیر جهاد کشاورزی و رییس سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور بیش از هزار و ۳۰۰ فقره حریق در منابع طبیعی و جنگل‌های کشور از ابتدای سال‌جاری تا ۱۸ تیرماه گزارش شده که نسبت به سال ‌های گذشته افزایش داشته است.

وی در این خصوص افزود: “۹۰ درصد حریق ها در منابع طبیعی کشور ناشی از عوامل انسانی است که بخشی از آن هم عمدی بوده است”.

طبق اعلام مدیران منابع طبیعی و آبخیزداری استان های مرکزی، گیلان، تهران، بوشهر و زنجان از ابتدای سال جاری تاکنون به دنبال وقوع بیش از ۱۴۷ فقره آتش سوزی، به ترتیب ۱۵۰۰، ۷۰، ۸۰۰، ۲۴۰۰ و ۴۳۰ هکتار از عرصه های منابع طبیعی این استان ها در آتش سوخته است.

همچنین بالغ بر ۶ نفر از عوامل آتش‌سوزی‌های اخیر در سطح جنگل‌ها و مراتع گرگان، زنجان و مازندران بازداشت شدند.

از سوی دیگر به دنبال تعقیب و گریز عوامل آتشسوزی در گرگان، بر اثر درگیری، دو تن از نیروهای منابع طبیعی این استان دچار مصدومیت شدند.

در خبری دیگر مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سیستان و بلوچستان با بیان اینکه سه عامل تغییرات اقلیمی، احداث سد هلیل رود و حفر چاه‌های غیرمجاز باعث خشک شدن بخش اعظمی از تالاب”جازموریان” در بخش سیستان‌شده است، گفت: “بسیاری از کشاورزان محلی به دلیل خشکی تالاب بیکار شده‌اند ضمن اینکه با این شرایط تالاب تهدیدی برای تبدیل به کانون ریزگرد شده است”.

در همین حوزه، مدیر حفاظت محیط زیست نهبندان از خشک شدن تالاب “کجی نمکزار نهبندان” خبر داد.

بحران پسماند و آلاینده های زیست محیطی

از گزارشاتی که در این راستا طی یک هفته گذشته منتشر شده می‌توان به عدم رعایت استانداردها در دفن زباله‌های عفونی و غیرعفونی در استان ها گیلان، همدان و چهارمحال و بختیاری اشاره کرد.

منطقه سراوان در رشت یکی از سرسبزترین مناطق جنگلی ایران، در اوایل دهه ۶۰ به محلی برای تخلیه و دفن زباله‌های شهر رشت تبدیل شده است. روزانه ۸۰۰ تن زباله در سراوان دفن و شیرابه‌ های ناشی از انباشت این زباله ‌ها به دو رودخانه گوهررود و زرجوب رشت ریخته می‌شود. مردم منطقه سراوان رشت سال‌هاست که آزار و مشکلات ناشی از انباشت زباله در این منطقه از جمله بوی نامطبوع، وجود حشرات  و آلودگی‌های فراوان آن را تحمل می‌کنند.

یکی از ساکنین این منطقه با بیان این‌که کشاورزان به‌ ناچار از آب آلوده گوهررود برای مصارف کشاورزی خود استفاده می‌کنند، گفت: “آب آلوده باعث بیمار شدن و حتی فوت برخی اهالی محل شده است”.

در خبری دیگر، معاون نظارت و پایش حفاظت محیط زیست همدان از ارجاع موضوع تخلیه فاضلاب در رودخانه عباس‌آباد به دادستانی خبر داد و گفت: “مراکزی مانند رستوران، باغ رستوران، اردوگاه و… در حریم رودخانه قرار دارند که برخی استعلام محیط زیست را ندارند. همچنین اخیرا فیلمی پخش شده که تانکری در حال تخلیه فاضلاب به این رودخانه است”.

همچنین رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان همدان با اشاره به یک ویدئوی منتشر شده در زمینه تخلیه فاضلاب در رودخانه پل آهنی منطقه گنجنامه، اعلام کرد: “از طرف اداره محیط زیست شکایتی تهیه و به دادستانی برای برخورد با این شخص یا اشخاص اعلام شده است”.

وی با بیان اینکه این شخص یا اشخاصی که تخلیه فاضلاب را در رودخانه پل آهنی انجام دادند، تاکنون شناسایی نشده اند و دادستانی در حال پیگیری این موضوع است، افزود: “اغلب واحدهای صنفی گنجنامه با فشار محیط زیست پسماند و فاضلاب ها را درون مخازن جمع آوری کرده و براساس قرارداد موجود به شرکت آب و فاضلاب تحویل می دهند که این پسماندها به فاضلاب شهری افزوده می شوند”.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان همدان ادامه داد: “متأسفانه برخی از کشاورزهای به منظور بهره وری بهتر از اراضی کشاورزی در اقدامی نابخردانه فاضلاب ها را در زمین های خود تخلیه می کنند که برخلاف قوانین محیط زیستی و بهداشتی است”.

در همین حوزه مدیرکل حفاظت محیط زیست استان چهارمحال و بختیاری از محکومیت یک کارخانه مواد غذایی به علت اقدام علیه بهداشت عمومی خبر داد و در این خصوص گفت: “با وجود اعطای فرصت یکساله، این کارخانه موادغذایی به علت اقدام علیه بهداشت عمومی از طریق رهاسازی غیراصولی فاضلاب در محیط زیست به پرداخت جزای نقدی ۴۹۶ میلیون ریالی محکوم شد”.

در خبری دیگر، معاون فنی محیط زیست استان تهران با اشاره به اینکه در استان تهران به طور مثال سرانه پسماند شهری ۷۵۰ تا ۸۰۰ گرم به ازای هر نفر است، پسماند خطرناک ۴۰۰ تن در روز و میزان تولید پسماند صنعتی ۲۸۰۰ تن در روز است، اظهارکرد: “این در حالیست که درصد بازیافت پسماندهای عادی در حدود ۵۰۰ تن در روز است که این میزان به نسبت تولید پسماندهای عادی شهر تهران که حدود ۷۵۰۰ تن است، بسیار ناچیز و اندک است”.