هفته ای که گذشت؛ نگاهی به گزارشات محیط زیستی در ایران

حق بر محیط زیست و مبانی فلسفی آن، از قواعد حقوق بشر و حقوق طبیعی نشأت گرفته شده است. ابتدایی ترین حق طبیعی انسان در این کره خاکی، «حق حیات» است. اما طی دهه های اخیر به دلیل استفاده بی رویه از منابع طبیعی، عدم نظارت و توجه به مباحث زیست محیطی و الگوهای صحیح، محیط زیست طبیعی به شدت دچار صدماتی شده است. گزارش پیش رو حاصل ثبت ۶۸ واقعه محیط زیستی ایران است که در روزهای اخیر منتشر و به هدف آگاهی سازی گردآوری شده است. در هفته‌ای که گذشت، دستکم ۶۵ صیاد و شکارچی غیرمجاز بازداشت و به مراجع قضائی معرفی شدند. از سوی دیگر مسئولان و کارشناسان متعددی از وضعیت نامناسب منابع آبی کشور و همچنین بحران فرونشست زمین خبر دادند که در این گزارش به تعدادی از آنها پرداخته شده است. در هفته ای که گذشت، بیش از ۱۰۱ هکتار از جنگل ها، مراتع و دیگر پوشش‌های گیاهی در استان های گیلان، فارس، مازندران و گلستان طعمه حریق شدند. همچنین طی هفته اخیر شاخص کیفی هوا دستکم در ۱۶ شهر ناسالم برای گروه‌های حساس و یا ناسالم برای تمام گروه‌ها اعلام شد. در هفته ای که گذشت بحران‌های محیط زیستی ناشی از سو مدیریت در مقوله پسماند و آلاینده های محیط زیستی، در نقاطی از کشور تداوم داشت.

به گزارش خبرگزاری هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، آسیب رسانی به جنبه های مختلف محیط زیست در ایران کماکان ادامه دارد. از سویی شهروندانی وجود دارند که به دلیل عدم آموزش یا نیازهای مالی دست به تخریب و آسیب رسانی به محیط زیست می زنند و از سوی دیگر نهادهای متولی در تلاش هستند تا از حجم این آسیب ها بکاهند، هر چند این تلاش ها قابل تقدیر است اما به نظر نمی آید میزان آن با شرایط محیط زیستی ایران تطبیق داشته باشد.

بحران فرونشست زمین در ایران

یکی از مسائلی که در اثر برداشت بی‌رویهٔ آب زیرزمینی رخ می‌دهد، فرونشست زمین است. امری که به گفته برخی از کارشناسان، عدم مدیریت آب های سطحی موجود توسط مسئولان متولی و نهایتا اقدام به برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی، رشد به سزایی به آن می بخشد. نشست زمین باعث ایجاد شکاف‌های عمیق در سطح زمین، کج شدن لوله‌های چاه، خرابی ساختمان‌ها و نهایتا ایجاد تلفات جبران ناپذیر برای انسان ها و دیگر موجودات زنده می شود. سازمان اینتل لب، فرونشست زمین در پیرامون تهران را همانند «بمب ساعتی» دانست و اعلام کرد که تهران با سالی ۳۶ سانتی‌متر، رکورددار فرونشست زمین در سراسر جهان است و افت سطح آب‌های زیرزمینی تهران از چرایی‌های این مشکل دانسته شد.

در هفته ای که سپری شد، مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی سازمان جهادکشاورزی استان آذربایجان‌شرقی با بیان اینکه در بخش‌هایی از استان مانند دشت دوزدوزان، بستان‌آباد، شبستر و مرند فرونشست‌هایی مشاهده شده است، اعلام کرد: “این مشکل ناشی از تخلیه بیش از حد و برداشت فراتر از پروانه بهره‌برداری چاه‌ها بوده و در صورت بروز فرونشست امکان بازگشت سفره‌های زیرزمینی به حالت اولیه حتی در صورت بارندگی، وجود نخواهد داشت”.

در همین زمینه محمدجواد بلورچی، پژوهشگر سوانح طبیعی در مورد فرونشست زمین و تبعات مخاطره آمیز آن گفت: “اگر قبلاً نگران ریزش ساختمانها در زمین‌لرزه‌های ۶ ریشتر و بیشتر بودیم، اکنون ترک‌های ایجاد شده از محل فرو نشست زمین، روی ساختمانهای روستایی و شهری، باعث شده تا نگران بروز زلزله‌هایی با شدت ۴ریشتر باشیم”.

این پژوهشگر افزود: “رفسنجان، قطب پسته ایران به‌علت فرو نشست سالیانه ۳۰ سانتی‌متری زمین (و تولید ضایعات پسته به جای پسته)، به کانون تولید زغال پسته تبدیل شده است”.

در گزارشی دیگر، شهردار کاشان ضمن اشاره به بروز زلزله‌های محلی به واسطه فرونشست گفت: “عدم مدیریت صحیح آب موجب ایجاد فرونشست و تشدید آن در کاشان شده است”.

فقدان مدیریت بارش های حداقلی؛ خشکسالی و از بین رفتن منابع آبی

خشک‌سالی می‌تواند باعث عدم توازن در میزان آب و در نتیجهٔ آن کمبود آب، نابودی گیاهان، کاهش عمق آب‌های سطحی و خاک مرطوب شود. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که تبخیر سطحی و تبخیر آب از گیاهان از حد معمول در مدت معین بیشتر شود. عدم مدیریت صحیح منابع آبی در کشور، اثرات جبران ناپذیر این مهم را عمیقتر میکند.

خشکسالی و کمبود آب در بسیاری از استان های کشور رو به افزایش است و خسارات جبران ناپذیری را بر اکوسیستم این مناطق وارد کرده است. برخی از رودخانه ها و منابع آبی، در سایه کاهش باران و فقدان مدیریت بارش های حداقلی، کاملا خشک و یا در شرف از بین رقتن هستند و شماری از تالاب هایی که از جایگاه ویژه ای در اکوسیستم، محیط زیست و تامین معاش زندگی افراد ساکن منطقه داشتند، خشک شده اند. به عقیده برخی از کارشناسان، سد سازی های غیر مهندسی و بی رویه، از دلایل اصلی مشقت های وارده بر کشاورزان، دامداران، ساکنین و دیگر جانداران متعلق به منطقه است.

در همین زمینه مدیرکل هواشناسی سیستان و بلوچستان با اشاره به کاهش میزان بارندگی در استان اعلام کرد: “تا پایان سال میزان بارش کمتر از حد نرمال است ونکته نگران کننده تنها مربوط به تغییرات کمی نیست، بلکه تغییرات کیفی و تغییر شکل ظاهری بارش‌ها از بارندگی‌های مداوم و گسترده به بارندگی‌های رگباری و نقطه‌ای هم نگران کننده است”.

وی افزود: “سیستان و بلوچستان رتبه دوم کمترین درصد بارش در سال آبی جاری را بعد از استان فارس به خود اختصاص داده است. کم‌بارشی انباشته و کاهش شدید بارندگی در سیستان و بلوچستان موجب شد تا استان بیش از ۹۵درصد درگیر بحران خشکسالی شود”.

حیدری ادامه داد: “استان باتوجه به میزان بارندگی از ابتدای سال زراعی تاکنون ۴ و ۳ دهم میلیمتر بارش داشته که نسبت به دوره مشابه بلند مدت حدود ۵۶ درصد کاهش بارش را نشان می دهد”.

در همین زمینه مدیر آب و خاک و امور فنی مهندسی سازمان جهادکشاورزی استان آذربایجان‌شرقی گفت: “متوسط فرسایش خاک در ایران حدود ۱۶ تن در هکتار می‌باشد که این رقم حتی در برخی استان‌ها به ۳۳ تن در هکتار نیز می‌رسد این در حالیست که متوسط جهانی فرسایش خاک ۵ تا ۶ تن در هکتار می‌باشد”.

در گزارش دیگری، خلیج گرگان بزرگترین و تنها خلیج ایرانی دریای خزر، از یک سو به دلیل عدم مدیریت صحیح منابع آبی و از سوی دیگر بی توجهی مسئولین نسبت به لایروبی کانال‌های انتقال آب به خلیج به یکی از بحران‌های زیست محیطی استان گلستان بدل گشته‌ است.

همچنین رییس اداره پیش بینی هواشناسی شیروان اعلام کرد: “۸۲.۸ درصد گستره این شهرستان خراسان شمالی را خشکسالی فرا گرفته است که بخش کشاورزی را بشدت تهدید می‌کند”.

بازداشت و محکومیت متخلفان محیط زیست

یکی از موضوعات مورد بحث محیط زیست مسئله حمایت از منابع طبیعی بوده و از سوی دیگر، حفاظت از جنگل‌ها،حیات وحش و جلوگیری از قاچاق چوب، شکار و صید بی رویه به عنوان بخشی از مقوله حفاظت از منابع طبیعی، و در نهایت حفظ محیط زیست تلقی می‌شود. بسیاری از حیوانات، به دلیل شکار غیرقانونی در معرض خطر قرار دارند.

طی هفته‌ای که گذشت، با تلاش محیط بانان و جنگل بانان، دستکم ۶۵ شکارچی و صیاد متخلف که حاصل جمع آوری ۱۹ گزارش منابع رسمی است، در استان های آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اراک، البرز، خراسان رضوی، خوزستان، سیستان و بلوچستان، کرمانشاه، کرمان، کردستان، قزوین، گلستان و مازندران بازداشت و به مراجع قضایی معرفی شدند.

از سوی دیگر یک شکارچی متخلف در شهرستان آبدانان استان ایلام با حکم قاضی به ساخت آبشخور برای حیات وحش محکوم شد.

در همین زمینه رئیس اداره حفاظت زیست شهرستان مهاباد از دستگیری ۲۵ شکارچی و صیاد متخلف در تالاب کانی برازان بهشت پرندگان ایران طی سال جاری خبر داد.

در گزارشی دیگر رئیس اداره حفاظت محیط زیست کلیبر از دستگیری متخلفان قطع درختان به صورت غیر مجاز در محدوده رودخانه «کلیبر چای» خبر داد.

همچنین فرمانده انتظامی شهرستان شاهرود از بازداشت یک متخلف محیط زیستی و توقیف خودروی نیسان حامل دو تن چوب قاچاق در این شهرستان خبر داد.

حیات وحش

حیات‌ وحش به کلیه جانداران از قبیل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان و تمام گیاهانی گفته می‌شود که به صورت وحشی و طبیعی بدون دخالت یا کمک انسان بر روی کره زمین زندگی کرده و آب و خوراک خود را خود تأمین می‌کند. اما دخالت و تصرف انسان در زیستگاه های طبیعی و مصرف بی‌رویه منابع طبیعی بسیاری از گونه های حیاط وحش را در معرض انقراض قرار داده است.

طی هفته ای که گذشت رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان‌های چالوس و کلاردشت از تلف شدن دستکم ۵۰ راس از نشخوارکنندگان حیات وحش در عرصه‌های طبیعی کلاردشت به‌ویژه ارتفاعات علم کوه بر اثر شیوع بیماری طاعون خبر داد.

از سوی دیگر معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست با بیان اینکه یک هزار و ۳۰۰ گونه جانوری در کشور وجود دارد که از این تعداد ۱۳۰ گونه در خطر انقراض و معرض تهدید است، گفت: “یوزپلنگ، میش مرغ، درنای سیبری، گورخر و برخی از خزندگان و دوزیستان از جمله گونه‌های در خطر انقراض و  تهدید هستند.

همچنین مدیر کل دامپزشکی استان مرکزی اعلام کرد: “شمار تلفات پرندگان مهاجر تالاب میقان اراک از ابتدای شیوع بیماری آنفلوآنزای فوق حاد پرندگان تاکنون به ۶۰۴ بال رسیده است”.

در گزارش دیگری، سرپرست اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی گفت: “پلنگی که اواسط آذر ماه در منطقه حفاظت شده هزار مسجد کلات به شکل زخمی از ناحیه سر و صورت پیدا شده بود، جان باخت”.

حق تنفس و هوای پاک

بر اساس گزارش‌ها، سالانه تعداد پر شماری از شهروندان بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند. این مشکل علتی جز سو مدیریت و عدم توجه به کنوانسیون‌ها و قراردادهای بین‌المللی در این زمینه ندارد.

طی هفته ای که گذشت شاخص کیفی هوا در شهرهای تهران ۱۳۲، اهواز ۱۰۷، اصفهان ۱۶۲، تبریز ۱۴۸، ارومیه ۱۲۵، اراک ۱۷۱، شیراز ۱۱۵، قصرشیرین ۱۱۹، سرپل ذهاب ۱۰۹، سرخس، مشهد ۱۰۵، میبد، زاهدان ۱۰۱، کرج ۱۲۸، گیلانغرب و اسلام آبادغرب، ناسالم برای گروه های حساس و یا ناسالم برای تمام گروه‌ها اعلام شد.

شاخص کیفیت هوا (Air Quality Index = AQI) معیاری برای تعیین روزانه کیفیت هوا و میزان ارتباط آن با سطوح سلامتی افراد است که جزئیات آن در پی می آید:

از صفر تا ۵۰ در شرایط پاک (سبز)، ۵۱ تا ۱۰۰ در شرایط سالم (زرد و حدمجاز استاندارد یا حد سلامت)، ۱۰۱ تا ۱۵۰ در شرایط ناسالم برای گروه حساس (نارنجی)، ۱۵۱ تا ۲۰۰ در شرایط ناسالم برای همه (قرمز)، ۲۰۱ تا ۳۰۰ در شرایط بسیار ناسالم (بنفش) و ۳۰۱ تا ۵۰۰ در شرایط خطرناک (ارغوانی) تعیین شده‌است.

در همین زمینه نماینده مردم ارومیه در مجلس، گفت: “وضعیت هوای ناپاک ارومیه در روزهای اخیر که به عنوان باغ‌شهر و شهری بدون مجتمع صنعتی آلاینده در اطراف شناخته می‌شود، موضوع مهمی است که ناشی از فعالیت ناوگان فرسوده حمل و نقل عمومی و آلودگی‌های خودرویی بوده و باید برای آن چاره اندیشی شود”.

از سوی دیگر  نماینده مردم اصفهان در مجلس شورای اسلامی اعلام کرد: “دولت برای آلودگی‌ هوای اصفهان در ردیف بودجه‌های ملی سال ۱۴۰۱ اعتباری پیش‌بینی نکرده است”.

همچنین عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان گفت: “بر اساس نتایج یک مطالعه پژوهشی، ۱۲ درصد از مرگ‌ومیرها، یعنی حدود هزار و ۵۰۰ مرگ در سال در اصفهان به دلیل استنشاق ذرات کمتر از دو و نیم میکرون است که اگر آلاینده‌های دیگر را در نظر بگیریم این رقم افزایش پیدا می‌کند”.

به طور کلی جنگل‌ها در نتیجه عمل کربن گیری مرتباً گاز کربنیک هوا را که در اثر تنفس موجودات زنده و فعل و انفعالات شیمیایی و آلودگی های محیط زیست وارد هوا می‌شود جذب کرده و گاز اکسیژن را پس می‌دهد. از این رو باید مورد توجه ویژه ای قرار گیرند.

در هفته ای که گذشت، در پی وقوع دستکم ۴۰ فقره حریق، بیش از ۱۰۱ هکتار از جنگل ها، مراتع و دیگر پوشش‌های گیاهی در استان های گیلان، فارس، مازندران و گلستان در آتش سوخت.

در همین زمینه مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان عنوان کرد: “از ابتدای سال جاری تاکنون ۲۷۰ فقره حریق در جنگل‌های استان به ثبت رسیده است که بر اساس آن صدها هکتار از جنگل‌های گلستان در آتش سوخت”.

همچنین فرمانده یگان حفاظت اداره کل منابع طبیعی مازندران-ساری گفت: “در فصل پاییز ۲۹ فقره حریق در عرصه ها رخ داد و ۴۱ هکتار از عرصه های جنگلی دچار آتش سوزی شد”.

بحران پسماند و آلاینده های محیط زیستی

طی هفته ای که گذشت، مدیرکل حفاظت محیط زیست البرز از ورود فاضلاب شهری و صنعتی به تالاب صالحیه خبر داد و گفت: “در حال حاضر چهار منبع فاضلاب شهری و صنعتی از شهر جدید هشتگرد و شهرک‌های صنعتی سپهر، نظرآباد و هشتگرد وارد تالاب صالحیه می‌شود”.

حکیمی با بیان اینکه ورود فاضلاب به تالاب در زمان بارندگی تشدید می‌شود، افزود: “اگرچه هر چهار منبع دارای تصفیه‌خانه فاضلاب هستند اما هیچکدام استانداردهای مورد نظر محیط زیست را رعایت نمی‌کنند و این مساله می‌تواند برای تالاب صالحیه مشکل ایجاد کند”.

در گزارشی دیگر، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان تاکستان در استان قزوین از صدور اخطاریه زیست محیطی برای سه واحد آلاینده مستقر در شهرک صنعتی حیدریه خبر داد.

همچنین مدیر محیط زیست و کیفیت منابع آب شرکت سهامی آب منطقه‌ای یزد، از دفن غیر بهداشتی زباله شهر تفت و روستا‌های توابع این شهر خبر داد.

وی در این خصوص گفت: “محل دفن زباله شهر تفت از لحاظ جنبه‌های زیست محیطی مناسب نیست و علاوه بر آن، روش دفن نیز غیر بهداشتی بوده و زباله‌ها بدون طی فرآیند‌های لازم (ایزوله کردن محل دفن، فشرده سازی زباله ها، جمع آوری و دفع بهداشتی شیرآبه‌ها و همچنین پوشاندن سطح زباله ها) رها سازی می‌شود”.

غلام نژاد افزود: “این موضوع، ضمن ایجاد چشم انداز نامناسب و انتقال زباله‌ها به محیط اطراف، سبب نفوذ شیرآبه‌های حاوی ترکیبات آلوده به منابع آب زیرزمینی نیز می‌شود”.